Τετάρτη 5 Φεβρουαρίου 2020

Καπνός και σοκολάτα

Έχω μια φίλη. Κάθε φορά που θα με δει, με μετρά από πάνω ως κάτω.
Αδυνάτισες. Μην καπνίζεις. Πάχυνες. Μην τρως. Ξυρίστηκες. Δεν σου πάει.
Άφησες γένια. Δείχνεις μεγαλύτερος.
Έλεος ρε Τερψιχόρη! Έχεις γίνει ράφτης ψυχών.
Κάθε φορά που θα με δεις, με κοιτάς, λες και μου παίρνεις μέτρα:
«Θα χωράει στην κάσα ο χοντρός ή θα πρέπει να παραγγείλουν μεγαλύτερη».
Δεν είναι ενδιαφέρον καλή μου κι ας λες ότι νοιάζεσαι. Άλλη μια καταπίεση είσαι.
Στέκεις δίπλα μου σαν την Αληκτώ και μετράς τις ζαβολιές μου.
Ωραία, μπορεί να υπερβάλλω, μπορεί να θες το καλό μου.
Αλλά, κι όσοι μ’ αλυσόδεσαν στον χρόνο, το καλό μου ήθελαν.
Χόρεψε στην κόγχη της ετερότητας. Σπάσε τις αλυσίδες της προσποίησης.
Δώσε λίγο χρώμα στον μονότονο κι υποκριτικό καπιταλισμό σου.
Γίνε αναρχική της αστικής σου μιζέριας. Τι σου ζητάω ε;
Να χέσω τις στατιστικές της υγιεινής σου διατροφής και τα μήλα που προτίμησες.
Αντιστάθηκες στον καπνό και σε μερικά προφιτερόλ. Και τι κατάλαβες;
Νιώθεις ωραία; Γιατί σε βλέπω κομμάτι στερημένη. Και για να μη μακρηγορώ…
Εντάξει, το ξέρω, θα φύγω πρώτος. Τι Σάββατο πρωί, τι Δευτέρα απόγευμα.
Κι εσύ θα έρθεις. Μόνο που θα σου ‘χει φανεί αιώνας, χωρίς καπνό και σοκολάτα.

Δευτέρα 8 Φεβρουαρίου 2016

Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-2005): «Ο ποιητής της Ήττας»




Επιμέλεια: Άλκης Παναγιώτου

Με αφορμή τα 10 χρόνια από τον θάνατο του Μανόλη Αναγνωστάκη και 90 χρόνων από τη γέννησή του, θα θέλαμε να αναφερθούμε στον μεγάλο ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς που σημάδεψε με το έργο του τις νεότερες γενιές λογοτεχνών, αλλά εξέφρασε παράλληλα και μια συνολική εικόνα της αριστερής ιδεολογίας. Βαθύτατα πολιτικός στοχαστής, μέσα από τα έργα του –ποιητικά και πεζά- «μίλησε» για την ποίηση της ήττας, για τα οράματα που χάθηκαν ή δεν υιοθετήθηκαν από την κοινωνία, για έναν κόσμο που όχι μόνο δεν έχτισε ένα καλύτερο αύριο, αλλά απογοήτευσε βαθύτατα όσους αγωνίστηκαν γι’ αυτό. Κι ο Αναγνωστάκης θέλησε με τον σαφή και περιεκτικό του λόγο, με τη λεπτή καβαφική του ειρωνεία να υποσκάψει τη νεοελληνική αντίληψη, να φωτίσει τα κακώς εννοούμενα ήθη της αριστεράς, αλλά και του ευρύτερου πολιτικού χώρου και ταυτόχρονα να «συνομιλήσει» με τον θάνατο, ο οποίος κατέχει εξέχουσα θέση στο έργο του.


Ήρθες όταν εγώ...

Ήρθες όταν εγώ δεν σε περίμενα. Σαν κάθε νύχτα Καίοντας την ανάμνηση πικρών θανάτων Ανημποριά των γηρατειών, τρόμος της γέννησης, Σε τρώγλες σκοτεινές, στην αγκύλη της ηδονής Πέρα απ’ τους άδειους κάμπους των αποσπασμάτων Ήρθες όταν εγώ δεν σε περίμενα. Α πώς θα ζούσες Εσύ κι εγώ μια τέτοιαν εποχή Σάπιο φορτίο στ’ αμπάρι ενός Μεθυσμένου καραβιού που πέθαναν όλοι Βουλιάζοντας με χίλιες τρύπες στα κορμιά μας …

Όμως, ο Αναγνωστάκης δεν ήταν μόνον αυτό, ο ίδιος αναφερόμενος στο έργο του, τονίζει ότι είναι συνάμα ένας ερωτικός ποιητής, ένας εκφραστής της ανθρώπινης δύναμης, που βέβαια λόγω των έντονων περιόδων τις οποίες έζησε δεν θα μπορούσε να μη συμπεριλάβει στα έργα του. Όλα όσα τον κατατρέχουν και τον ανησυχούν, με μια «λυγμική» αντίληψη ο Αναγνωστάκης τα εκθέτει στα ποιήματά του, αντιπαρατίθεται με τον αναγνώστη και του εξομολογείται, τα όσα βαθιά έχουν εντυπωθεί ως βιώματα στην ύπαρξή του. 


Θά ’ρθει μια μέρα...
Θά ’ρθει μια μέρα που δε θα ’χουμε πια τί να πούμε Θα καθόμαστε απέναντι και θα κοιταζόμαστε στα μάτια Η σιωπή μου θα λέει: Πόσο είσαι όμορφη, μα δε βρίσκω άλλο τρόπο να σ’ το πω Θα ταξιδέψουμε κάπου, έτσι από ανία ή για να πούμε πως κι εμείς ταξιδέψαμε…
Ο Αναγνωστάκης, περισσότερο από όλα, είναι ένας «ευθυμογράφος» που με το σαρκαστικό και αυτοσαρκαστικό του λόγο στοχεύει στην οξύνοια του αναγνώστη του, στο νεύμα συγκατάβασής του για όσα αναθυμάται ή για όσα έπαθε και παράλληλα είναι ο ποιητής που τολμά να στοχάζεται αιρετικά, με πάθος και σύνεση για αυτά που πιστεύει.

Τα ποιήματα που ο Μανόλης Αναγνωστάκης άφησε πίσω του δημοσιευμένα είναι 88 και γράφτηκαν από το 1941 έως το 1971. Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1986) και το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας (2002), ενώ αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο Μανώλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και μετεκπαιδεύτηκε στην Ακτινολογία στη Βιέννη. Εργάστηκε ως γιατρός στη Θεσσαλονίκη και από τα τέλη του 1978 έζησε και εργάστηκε στην Αθήνα. Πολιτικά στρατευμένος από νεαρή ηλικία στο χώρο της ανανεωτικής αριστεράς, υπήρξε αρχισυντάκτης του φοιτητικού περιοδικού Ξεκίνημα (1944), πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου καταδικάστηκε από το στρατοδικείο σε θάνατο για την παράνομη πολιτική του δράση (1949). Το 1945 πραγματοποίησε την πρώτη επίσημη εμφάνισή του στο χώρο των γραμμάτων με την ποιητική συλλογή Εποχές. Από το 1979 που κυκλοφόρησε ο συγκεντρωτικός τόμος των ποιημάτων του, και από το 1983 που κυκλοφόρησε ιδιωτικά το αυτοβιογραφικό σχόλιο «Y.Γ.» δεν υπήρξε καμία δημόσια παρέμβασή του.

Μετά τη συγκεκριμένη αυτή χρονική περίοδο, ο ίδιος προτάσσει τη σιωπή του με αυτά τα χαρακτηριστικά λόγια:
«Στο αλλοιωμένο τοπίο της εποχής μας δεν θα ξαναγράψω, γιατί το έργο μου το ολοκλήρωσα. Επιλέγω τη σιωπή». Η ποίηση είναι έργο της νεότητας. Χρειάζεται ενθουσιασμό, αυταπάτες, ψευδαισθήσεις. Αυτά τα έχουν οι νέοι. Όσο μεγαλώνεις, κατέχεις καλύτερα τα μέσα σου. Γίνεσαι τεχνίτης, αλλά ένα ποίημα δεν χρειάζεται να είναι τέλειο για να είναι καλό».
Μπορεί εν τέλει, ο Μανόλης Αναγνωστάκης να μένει χαραγμένος στη μνήμη μας ως ένας ποιητής της Αριστεράς, όμως στην ουσία ήταν και είναι μέσα από το έργο του, ο κριτικός στοχαστής του σύγχρονου κόσμου. Ο «καβαφικός» τρόπος του με το ειρωνικό «νυστέρι» του χαράζει τον ανθρώπινο νου και ρίχνει ένα διαφορετικό, διαχρονικό βλέμμα στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι του ανθρώπου. Μέσα από τα ποιήματά του -που πολλά έχουν μελοποιηθεί- τα πεζά του κριτικά δοκίμια, αλλά και τα άρθρα του άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του, φανερώνοντας τη στάση ζωής του αλλά και το βλέμμα προς εκείνους που δεν ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο, ακόμη και προς τους Επιγόνους, αυτούς που «Λιθοβολούν τους ξένους» και «θύουν σ’ ομοιώματα».
Σκυφτοί περάσανε… 

Σκυφτοί περάσανε και φύγανε, δειλοί, μ’ έναν ίσκιο στα μάτια Ούτε ένα μαντίλι ανεμίσανε -ξέραμε το χαιρετισμό τους- Η σκόνη μπήκε στα σπίτια μας από τα πέταλα των αλόγων Φτάνουνε τόσο μικρές οι εποχές που δεν έχουν τον καιρό να φωτίσουν τη σιωπή μας…
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης και οι περισσότεροι από τους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς μοιράζονται έναν αγωνιώδη μόχθο για το νόημα της ίδιας τους της ύπαρξης και αυτό κατ’ ουσία είναι η ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη, η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη, από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο.

Ἐπίλογος

Κι ὄχι αὐταπάτες προπαντός.
Τὸ πολὺ πολὺ νὰ τοὺς ἐκλάβεις σὰ δυὸ θαμποὺς
προβολεῖς μὲς στὴν ὁμίχλη
Σὰν ἕνα δελτάριο σὲ φίλους ποὺ λείπουν
μὲ τὴ μοναδικὴ λέξη: ζῶ.
«Γιατὶ» ὅπως πολὺ σωστὰ εἶπε κάποτε κι ὁ φίλος μου ὁ Τίτος,
«κανένας στίχος σήμερα δὲν κινητοποιεῖ τὶς μᾶζες
κανένας στίχος σήμερα δὲν ἀνατρέπει καθεστῶτα.»
Ἔστω.
Ἀνάπηρος, δεῖξε τὰ χέρια σου. Κρῖνε γιὰ νὰ κριθεῖς.

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία
·        Αφιέρωμα στο περιοδικό Αντί, περίοδος β’, τεύχος 846, 1 Ιουλίου 2005.
·        Ο Στόχος και η Σιωπή Εισαγωγή στην ποίηση του Μ. Αναγνωστάκη, Vincenzo Orsina, Νεφέλη, Αθήνα 1995.
·        Ο Χρόνος Ο Λόγος Η ποιητική δοκιμασία του Μανόλη Αναγνωστάκη· μια οπτική, Άννα Τζούμα, Νεφέλη, Αθήνα 1982.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης Ένας φανατικός πεζοπόρος της ποίησης, Γιάννης Πιπίνης, Σόκολης, Αθήνα 1999.
·        Τρία κείμενα για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, Παν. Μουλλάς, στιγμή, Αθήνα 1998.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης Αφιέρωμα, περ. Εντευκτήριο, τχ.71, Θεσσαλονίκη Δεκέμβριος 2005.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης, περ. η λέξη, τχ.186, Αθήνα Οκτ.-Δεκ.2005.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης – Ντίνος Χριστιανόπουλος Πέραν των Ανομοιοτήτων, Δημήτρης Κόκορης, περ. Αντί, τχ.775, 2002.
·        Το Υ.Γ. του Μανόλη Αναγνωστάκη Η ποίηση έξω από τη σελίδα, Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, περιοδ. Γράμματα και Τέχνες Ιανουάριος 1984.
·        Πολιτική και ποίηση, Δ.Ν.Μαρωνίτης, Εφημερίδα Το ΒΗΜΑ, Αθήνα 3/7/2005.
·        Παναγώτης Νούτσος, «O M. Aναγνωστάκης αυτοβιογραφούμενος», O Πολίτης, αρ. 50 (27-3-1998), 43-46.
·        Για τον Αναγνωστάκη: Κριτικά κείμενα, Συλλογικό, Κριτ.-Ανθολ. Νάσος Βαγενάς, Επιμ. Σάββας Παύλου, εκδ. Αιγαίον, Λευκωσία, 1996, σσ. 309
·        Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, λήμμα Ανανγνωστάκης σελ. 90-9, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2011.


 

Τρίτη 21 Απριλίου 2015

Εμμανουήλ Κριαράς 1906-2014: «Ο επιστήμονας, ο εκλαϊκευτής»


Επιμέλεια: Άλκης Παναγιώτου

Ο μακροβιότατος καθηγητής φιλολογίας και μέγας γλωσσολόγος, ο ένθερμος υποστηρικτής της δημοτικής και «επίμονος» μελετητής της ελληνικής γλώσσας για πάνω από 90 χρόνια, Εμμανουήλ Κριαράς, πέρασε στην ιστορία, αφήνοντας πίσω του ένα γιγαντιαίο έργο, τόσο σε επίπεδο γλωσσολογικών πονημάτων, όσο και σε επίπεδο λεξικογραφίας με το Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669) να αποτελεί «σημείο κατατεθέν» του μεγάλου θεματοφύλακα των ελληνικών γραμμάτων.

Ο Εμμανουήλ Κριαράς, γεννημένος το 1906 στον Πειραιά και καταγόμενος από την Κρήτη, όπου και πέρασε τα γυμνασιακά του χρόνια, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ελληνική Φιλολογία, ενώ την ερευνητική του καριέρα ξεκινά ως εργαζόμενος στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, όπου διετέλεσε και διευθυντής μέχρι το 1950. Με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές σε Μόναχο και Παρίσι αντίστοιχα δεν διετέλεσε μόνο ένας «φωτεινός» γνώστης των ελληνικών γραμμάτων, αλλά υπήρξε και πρωτοπόρος στις ιδέες του και την πολιτική του ιδεολογία, η οποία τον οδήγησε πολλές φορές στη φυλακή και την εξορία στα πρώτα, μεταπολεμικά χρόνια.

Το 1950 καταλαμβάνει την έδρα της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στη Θεσσαλονίκη, όπου διέμεινε μέχρι και το τέλος της ζωής του, δίδαξε μεσαιωνική φιλολογία, νεοελληνική φιλολογία, αλλά και γενική - συγκριτική γραμματολογία, καθώς υπήρξε εις εκ των ιδρυτών της αντίστοιχης έδρας στο εν λόγω Πανεπιστήμιο. Απολύεται από το Πανεπιστήμιο, λόγω των πολιτικών του φρονημάτων, από τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών τον Ιανουάριο του 1968, γεγονός που στρέφει με περισσότερη θέρμη τον Ε. Κριαρά στη σύνταξη του Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), του οποίου επιμελείται την έκδοσή μέχρι και το 1997, οπότε και αποσύρεται.

Αξίζει να αναφερθεί ότι από τις είκοσι περίπου χιλιάδες σελίδες του έργου του Ε. Κριαρά, ξεχωρίζουν τα Λεξικογραφικά με πάνω από οκτώ χιλιάδες σελίδες, ακολουθούν τα Γραμματολογικά με περίπου έξι χιλιάδες, τα Σύμμικτα που υπερβαίνουν τις τρεις χιλιάδες, ακολουθούν τα Επιστολογραφικά με περίπου χίλιες πεντακόσιες σελίδες, με τελευταία τα καθαρά Γλωσσικά που φτάνουν τις εννιακόσιες σελίδες. Επιπλέον, από τα 1.000 και πλέον άρθρα και τα περίπου 60 βιβλία που έχει εκδώσει αυτοτελώς μέχρι σήμερα ο Κριαράς, ξεχωριστή θέση κατέχουν και οι μονογραφίες του για τον Ψυχάρη, τον Σολωμό και τον Παλαμά, οι εκδόσεις των παλαιότερων κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας και οι ποικίλες μελέτες του για τον δημοτικισμό, του οποίου υπήρξε ακραιφνής και γνήσιος «οδοιπόρος». Άλλωστε, ήταν εξαιρετικά σημαντική η συνεισφορά του Ε. Κριαρά, τόσο στην αναγνώριση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας του ελληνικού κράτους όσο και στην καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος γραφής.

Μία σημαντική παράμετρος στη ζωή του E. Κριαρά ήταν η προσπάθειά του να απλοποιήσει και να εκλαϊκεύσει την επιστήμη του, ενώ για τη συγκεκριμένη πεποίθησή του δέχτηκε πολλές επιθέσεις. Ο ίδιος όμως πίστευε –ορθώς κατά την ταπεινή μας άποψη- ότι ο ολοκληρωμένος επιστήμονας με βαθιά γνώση του αντικειμένου γίνεται ταυτόχρονα «ερευνητής και δάσκαλος, ενώ όταν το επιβάλλουν οι περιστάσεις εκλαϊκευτής της εμπειρίας του».

Τέλος, οι διακρίσεις στον μακρύ βίο του Ε. Κριαρά υπήρξαν πολλές σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο. Τιμήθηκε από την Ελληνική Πολιτεία με τα παράσημα του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος του Φοίνικος, του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος Γεωργίου Α΄ και του Ταξιάρχη του Τάγματος Τιμής. Η Γαλλία του απένειμε το παράσημο του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής και η Ιταλία το παράσημο του Ταξιάρχη επί τιμή της Ιταλικής Δημοκρατίας. Το 1977 για το συνολικό επιστημονικό του έργο του απονεμήθηκε στη Βιέννη το σημαντικό Βραβείο Herder, ενώ έργα του τιμήθηκαν με τα βραβεία Zappas της Γαλλίας (το διδακτορικό του), Γουλανδρή (η μονογραφία του για το Σολωμό), Γεωργίου Φωτεινού της Ακαδημίας Αθηνών (η έκδοση της Πανώριας), κ.ά. Ο Ε. Κριαράς ήταν, μεταξύ πολλών άλλων, επίτιμος πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, επίτιμο μέλος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας και του Σικελικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών. Παράλληλα, είχε εκλεγεί αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και ξένος εταίρος της Ακαδημίας Arcadia της Ρώμης και της Ακαδημίας του Παλέρμο. Το 2006 τιμήθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με την ανώτατη τιμητική του διάκριση, το Χρυσό Αριστοτέλη, ενώ την ίδια χρονιά αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πλήρης ημερών στα 108 του χρόνια «έφυγε» το φθινόπωρο του 2014, αφήνοντας ως υστεροφημία του όχι μόνο ένα εκτεταμένο και έγκυρο επιστημονικό έργο, αλλά και την εικόνα σε όλους εμάς τους νεότερους ενός σεβάσμιου γέροντα και πράου δασκάλου, που πάλεψε με ήθος και πάθος για τις πολιτικές του ιδέες και τη μεγάλη του αγάπη, την Ελληνική Γλώσσα & Γραμματεία.

Ικέτης

  Ο Ιούλης βάδιζε μανιασμένος. Νύχτα από βράχο σε βράχο, παρηγοριά το νιο φεγγάρι. «Διψώ». Ψιθύρισα.   «Δεν δικαιούσαι». Ξεκαθάρισ...