Δευτέρα 8 Φεβρουαρίου 2016

Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-2005): «Ο ποιητής της Ήττας»




Επιμέλεια: Άλκης Παναγιώτου

Με αφορμή τα 10 χρόνια από τον θάνατο του Μανόλη Αναγνωστάκη και 90 χρόνων από τη γέννησή του, θα θέλαμε να αναφερθούμε στον μεγάλο ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς που σημάδεψε με το έργο του τις νεότερες γενιές λογοτεχνών, αλλά εξέφρασε παράλληλα και μια συνολική εικόνα της αριστερής ιδεολογίας. Βαθύτατα πολιτικός στοχαστής, μέσα από τα έργα του –ποιητικά και πεζά- «μίλησε» για την ποίηση της ήττας, για τα οράματα που χάθηκαν ή δεν υιοθετήθηκαν από την κοινωνία, για έναν κόσμο που όχι μόνο δεν έχτισε ένα καλύτερο αύριο, αλλά απογοήτευσε βαθύτατα όσους αγωνίστηκαν γι’ αυτό. Κι ο Αναγνωστάκης θέλησε με τον σαφή και περιεκτικό του λόγο, με τη λεπτή καβαφική του ειρωνεία να υποσκάψει τη νεοελληνική αντίληψη, να φωτίσει τα κακώς εννοούμενα ήθη της αριστεράς, αλλά και του ευρύτερου πολιτικού χώρου και ταυτόχρονα να «συνομιλήσει» με τον θάνατο, ο οποίος κατέχει εξέχουσα θέση στο έργο του.


Ήρθες όταν εγώ...

Ήρθες όταν εγώ δεν σε περίμενα. Σαν κάθε νύχτα Καίοντας την ανάμνηση πικρών θανάτων Ανημποριά των γηρατειών, τρόμος της γέννησης, Σε τρώγλες σκοτεινές, στην αγκύλη της ηδονής Πέρα απ’ τους άδειους κάμπους των αποσπασμάτων Ήρθες όταν εγώ δεν σε περίμενα. Α πώς θα ζούσες Εσύ κι εγώ μια τέτοιαν εποχή Σάπιο φορτίο στ’ αμπάρι ενός Μεθυσμένου καραβιού που πέθαναν όλοι Βουλιάζοντας με χίλιες τρύπες στα κορμιά μας …

Όμως, ο Αναγνωστάκης δεν ήταν μόνον αυτό, ο ίδιος αναφερόμενος στο έργο του, τονίζει ότι είναι συνάμα ένας ερωτικός ποιητής, ένας εκφραστής της ανθρώπινης δύναμης, που βέβαια λόγω των έντονων περιόδων τις οποίες έζησε δεν θα μπορούσε να μη συμπεριλάβει στα έργα του. Όλα όσα τον κατατρέχουν και τον ανησυχούν, με μια «λυγμική» αντίληψη ο Αναγνωστάκης τα εκθέτει στα ποιήματά του, αντιπαρατίθεται με τον αναγνώστη και του εξομολογείται, τα όσα βαθιά έχουν εντυπωθεί ως βιώματα στην ύπαρξή του. 


Θά ’ρθει μια μέρα...
Θά ’ρθει μια μέρα που δε θα ’χουμε πια τί να πούμε Θα καθόμαστε απέναντι και θα κοιταζόμαστε στα μάτια Η σιωπή μου θα λέει: Πόσο είσαι όμορφη, μα δε βρίσκω άλλο τρόπο να σ’ το πω Θα ταξιδέψουμε κάπου, έτσι από ανία ή για να πούμε πως κι εμείς ταξιδέψαμε…
Ο Αναγνωστάκης, περισσότερο από όλα, είναι ένας «ευθυμογράφος» που με το σαρκαστικό και αυτοσαρκαστικό του λόγο στοχεύει στην οξύνοια του αναγνώστη του, στο νεύμα συγκατάβασής του για όσα αναθυμάται ή για όσα έπαθε και παράλληλα είναι ο ποιητής που τολμά να στοχάζεται αιρετικά, με πάθος και σύνεση για αυτά που πιστεύει.

Τα ποιήματα που ο Μανόλης Αναγνωστάκης άφησε πίσω του δημοσιευμένα είναι 88 και γράφτηκαν από το 1941 έως το 1971. Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1986) και το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας (2002), ενώ αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο Μανώλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και μετεκπαιδεύτηκε στην Ακτινολογία στη Βιέννη. Εργάστηκε ως γιατρός στη Θεσσαλονίκη και από τα τέλη του 1978 έζησε και εργάστηκε στην Αθήνα. Πολιτικά στρατευμένος από νεαρή ηλικία στο χώρο της ανανεωτικής αριστεράς, υπήρξε αρχισυντάκτης του φοιτητικού περιοδικού Ξεκίνημα (1944), πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου καταδικάστηκε από το στρατοδικείο σε θάνατο για την παράνομη πολιτική του δράση (1949). Το 1945 πραγματοποίησε την πρώτη επίσημη εμφάνισή του στο χώρο των γραμμάτων με την ποιητική συλλογή Εποχές. Από το 1979 που κυκλοφόρησε ο συγκεντρωτικός τόμος των ποιημάτων του, και από το 1983 που κυκλοφόρησε ιδιωτικά το αυτοβιογραφικό σχόλιο «Y.Γ.» δεν υπήρξε καμία δημόσια παρέμβασή του.

Μετά τη συγκεκριμένη αυτή χρονική περίοδο, ο ίδιος προτάσσει τη σιωπή του με αυτά τα χαρακτηριστικά λόγια:
«Στο αλλοιωμένο τοπίο της εποχής μας δεν θα ξαναγράψω, γιατί το έργο μου το ολοκλήρωσα. Επιλέγω τη σιωπή». Η ποίηση είναι έργο της νεότητας. Χρειάζεται ενθουσιασμό, αυταπάτες, ψευδαισθήσεις. Αυτά τα έχουν οι νέοι. Όσο μεγαλώνεις, κατέχεις καλύτερα τα μέσα σου. Γίνεσαι τεχνίτης, αλλά ένα ποίημα δεν χρειάζεται να είναι τέλειο για να είναι καλό».
Μπορεί εν τέλει, ο Μανόλης Αναγνωστάκης να μένει χαραγμένος στη μνήμη μας ως ένας ποιητής της Αριστεράς, όμως στην ουσία ήταν και είναι μέσα από το έργο του, ο κριτικός στοχαστής του σύγχρονου κόσμου. Ο «καβαφικός» τρόπος του με το ειρωνικό «νυστέρι» του χαράζει τον ανθρώπινο νου και ρίχνει ένα διαφορετικό, διαχρονικό βλέμμα στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι του ανθρώπου. Μέσα από τα ποιήματά του -που πολλά έχουν μελοποιηθεί- τα πεζά του κριτικά δοκίμια, αλλά και τα άρθρα του άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του, φανερώνοντας τη στάση ζωής του αλλά και το βλέμμα προς εκείνους που δεν ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο, ακόμη και προς τους Επιγόνους, αυτούς που «Λιθοβολούν τους ξένους» και «θύουν σ’ ομοιώματα».
Σκυφτοί περάσανε… 

Σκυφτοί περάσανε και φύγανε, δειλοί, μ’ έναν ίσκιο στα μάτια Ούτε ένα μαντίλι ανεμίσανε -ξέραμε το χαιρετισμό τους- Η σκόνη μπήκε στα σπίτια μας από τα πέταλα των αλόγων Φτάνουνε τόσο μικρές οι εποχές που δεν έχουν τον καιρό να φωτίσουν τη σιωπή μας…
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης και οι περισσότεροι από τους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς μοιράζονται έναν αγωνιώδη μόχθο για το νόημα της ίδιας τους της ύπαρξης και αυτό κατ’ ουσία είναι η ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη, η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη, από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο.

Ἐπίλογος

Κι ὄχι αὐταπάτες προπαντός.
Τὸ πολὺ πολὺ νὰ τοὺς ἐκλάβεις σὰ δυὸ θαμποὺς
προβολεῖς μὲς στὴν ὁμίχλη
Σὰν ἕνα δελτάριο σὲ φίλους ποὺ λείπουν
μὲ τὴ μοναδικὴ λέξη: ζῶ.
«Γιατὶ» ὅπως πολὺ σωστὰ εἶπε κάποτε κι ὁ φίλος μου ὁ Τίτος,
«κανένας στίχος σήμερα δὲν κινητοποιεῖ τὶς μᾶζες
κανένας στίχος σήμερα δὲν ἀνατρέπει καθεστῶτα.»
Ἔστω.
Ἀνάπηρος, δεῖξε τὰ χέρια σου. Κρῖνε γιὰ νὰ κριθεῖς.

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία
·        Αφιέρωμα στο περιοδικό Αντί, περίοδος β’, τεύχος 846, 1 Ιουλίου 2005.
·        Ο Στόχος και η Σιωπή Εισαγωγή στην ποίηση του Μ. Αναγνωστάκη, Vincenzo Orsina, Νεφέλη, Αθήνα 1995.
·        Ο Χρόνος Ο Λόγος Η ποιητική δοκιμασία του Μανόλη Αναγνωστάκη· μια οπτική, Άννα Τζούμα, Νεφέλη, Αθήνα 1982.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης Ένας φανατικός πεζοπόρος της ποίησης, Γιάννης Πιπίνης, Σόκολης, Αθήνα 1999.
·        Τρία κείμενα για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, Παν. Μουλλάς, στιγμή, Αθήνα 1998.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης Αφιέρωμα, περ. Εντευκτήριο, τχ.71, Θεσσαλονίκη Δεκέμβριος 2005.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης, περ. η λέξη, τχ.186, Αθήνα Οκτ.-Δεκ.2005.
·        Μανόλης Αναγνωστάκης – Ντίνος Χριστιανόπουλος Πέραν των Ανομοιοτήτων, Δημήτρης Κόκορης, περ. Αντί, τχ.775, 2002.
·        Το Υ.Γ. του Μανόλη Αναγνωστάκη Η ποίηση έξω από τη σελίδα, Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, περιοδ. Γράμματα και Τέχνες Ιανουάριος 1984.
·        Πολιτική και ποίηση, Δ.Ν.Μαρωνίτης, Εφημερίδα Το ΒΗΜΑ, Αθήνα 3/7/2005.
·        Παναγώτης Νούτσος, «O M. Aναγνωστάκης αυτοβιογραφούμενος», O Πολίτης, αρ. 50 (27-3-1998), 43-46.
·        Για τον Αναγνωστάκη: Κριτικά κείμενα, Συλλογικό, Κριτ.-Ανθολ. Νάσος Βαγενάς, Επιμ. Σάββας Παύλου, εκδ. Αιγαίον, Λευκωσία, 1996, σσ. 309
·        Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, λήμμα Ανανγνωστάκης σελ. 90-9, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2011.


 

Τρίτη 21 Απριλίου 2015

Εμμανουήλ Κριαράς 1906-2014: «Ο επιστήμονας, ο εκλαϊκευτής»


Επιμέλεια: Άλκης Παναγιώτου

Ο μακροβιότατος καθηγητής φιλολογίας και μέγας γλωσσολόγος, ο ένθερμος υποστηρικτής της δημοτικής και «επίμονος» μελετητής της ελληνικής γλώσσας για πάνω από 90 χρόνια, Εμμανουήλ Κριαράς, πέρασε στην ιστορία, αφήνοντας πίσω του ένα γιγαντιαίο έργο, τόσο σε επίπεδο γλωσσολογικών πονημάτων, όσο και σε επίπεδο λεξικογραφίας με το Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669) να αποτελεί «σημείο κατατεθέν» του μεγάλου θεματοφύλακα των ελληνικών γραμμάτων.

Ο Εμμανουήλ Κριαράς, γεννημένος το 1906 στον Πειραιά και καταγόμενος από την Κρήτη, όπου και πέρασε τα γυμνασιακά του χρόνια, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Ελληνική Φιλολογία, ενώ την ερευνητική του καριέρα ξεκινά ως εργαζόμενος στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, όπου διετέλεσε και διευθυντής μέχρι το 1950. Με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές σε Μόναχο και Παρίσι αντίστοιχα δεν διετέλεσε μόνο ένας «φωτεινός» γνώστης των ελληνικών γραμμάτων, αλλά υπήρξε και πρωτοπόρος στις ιδέες του και την πολιτική του ιδεολογία, η οποία τον οδήγησε πολλές φορές στη φυλακή και την εξορία στα πρώτα, μεταπολεμικά χρόνια.

Το 1950 καταλαμβάνει την έδρα της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στη Θεσσαλονίκη, όπου διέμεινε μέχρι και το τέλος της ζωής του, δίδαξε μεσαιωνική φιλολογία, νεοελληνική φιλολογία, αλλά και γενική - συγκριτική γραμματολογία, καθώς υπήρξε εις εκ των ιδρυτών της αντίστοιχης έδρας στο εν λόγω Πανεπιστήμιο. Απολύεται από το Πανεπιστήμιο, λόγω των πολιτικών του φρονημάτων, από τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών τον Ιανουάριο του 1968, γεγονός που στρέφει με περισσότερη θέρμη τον Ε. Κριαρά στη σύνταξη του Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), του οποίου επιμελείται την έκδοσή μέχρι και το 1997, οπότε και αποσύρεται.

Αξίζει να αναφερθεί ότι από τις είκοσι περίπου χιλιάδες σελίδες του έργου του Ε. Κριαρά, ξεχωρίζουν τα Λεξικογραφικά με πάνω από οκτώ χιλιάδες σελίδες, ακολουθούν τα Γραμματολογικά με περίπου έξι χιλιάδες, τα Σύμμικτα που υπερβαίνουν τις τρεις χιλιάδες, ακολουθούν τα Επιστολογραφικά με περίπου χίλιες πεντακόσιες σελίδες, με τελευταία τα καθαρά Γλωσσικά που φτάνουν τις εννιακόσιες σελίδες. Επιπλέον, από τα 1.000 και πλέον άρθρα και τα περίπου 60 βιβλία που έχει εκδώσει αυτοτελώς μέχρι σήμερα ο Κριαράς, ξεχωριστή θέση κατέχουν και οι μονογραφίες του για τον Ψυχάρη, τον Σολωμό και τον Παλαμά, οι εκδόσεις των παλαιότερων κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας και οι ποικίλες μελέτες του για τον δημοτικισμό, του οποίου υπήρξε ακραιφνής και γνήσιος «οδοιπόρος». Άλλωστε, ήταν εξαιρετικά σημαντική η συνεισφορά του Ε. Κριαρά, τόσο στην αναγνώριση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας του ελληνικού κράτους όσο και στην καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος γραφής.

Μία σημαντική παράμετρος στη ζωή του E. Κριαρά ήταν η προσπάθειά του να απλοποιήσει και να εκλαϊκεύσει την επιστήμη του, ενώ για τη συγκεκριμένη πεποίθησή του δέχτηκε πολλές επιθέσεις. Ο ίδιος όμως πίστευε –ορθώς κατά την ταπεινή μας άποψη- ότι ο ολοκληρωμένος επιστήμονας με βαθιά γνώση του αντικειμένου γίνεται ταυτόχρονα «ερευνητής και δάσκαλος, ενώ όταν το επιβάλλουν οι περιστάσεις εκλαϊκευτής της εμπειρίας του».

Τέλος, οι διακρίσεις στον μακρύ βίο του Ε. Κριαρά υπήρξαν πολλές σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο. Τιμήθηκε από την Ελληνική Πολιτεία με τα παράσημα του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος του Φοίνικος, του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος Γεωργίου Α΄ και του Ταξιάρχη του Τάγματος Τιμής. Η Γαλλία του απένειμε το παράσημο του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής και η Ιταλία το παράσημο του Ταξιάρχη επί τιμή της Ιταλικής Δημοκρατίας. Το 1977 για το συνολικό επιστημονικό του έργο του απονεμήθηκε στη Βιέννη το σημαντικό Βραβείο Herder, ενώ έργα του τιμήθηκαν με τα βραβεία Zappas της Γαλλίας (το διδακτορικό του), Γουλανδρή (η μονογραφία του για το Σολωμό), Γεωργίου Φωτεινού της Ακαδημίας Αθηνών (η έκδοση της Πανώριας), κ.ά. Ο Ε. Κριαράς ήταν, μεταξύ πολλών άλλων, επίτιμος πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, επίτιμο μέλος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας και του Σικελικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών. Παράλληλα, είχε εκλεγεί αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και ξένος εταίρος της Ακαδημίας Arcadia της Ρώμης και της Ακαδημίας του Παλέρμο. Το 2006 τιμήθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με την ανώτατη τιμητική του διάκριση, το Χρυσό Αριστοτέλη, ενώ την ίδια χρονιά αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πλήρης ημερών στα 108 του χρόνια «έφυγε» το φθινόπωρο του 2014, αφήνοντας ως υστεροφημία του όχι μόνο ένα εκτεταμένο και έγκυρο επιστημονικό έργο, αλλά και την εικόνα σε όλους εμάς τους νεότερους ενός σεβάσμιου γέροντα και πράου δασκάλου, που πάλεψε με ήθος και πάθος για τις πολιτικές του ιδέες και τη μεγάλη του αγάπη, την Ελληνική Γλώσσα & Γραμματεία.

Τετάρτη 9 Μαΐου 2012

Ο ΜΕΓΑΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟΝ


ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:  ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ: ΑΓΡΑ, ΑΘΗΝΑ 2012
ΣΕΛΙΔΕΣ: 914

Όταν το 1990 κυκλοφορούσε για πρώτη φορά «ο Μέγας Ανατολικός», θα δημιουργούσε τόσο ντόρο και αντικρουόμενες σκέψεις στους κριτικούς, που πιστεύω ότι ο συγγραφέας καλώς έπραξε και δεν το δημοσίευσε εν ζωή, για ν’αποφύγει αυτόν τον ορυμαγδό επιθέσεων. Οι συντελεστές της έκδοσης όμως ήταν βέβαιοι ότι αυτό το μνημειώδες και εκτενέστατο έργο της νεοελληνικής γραμματείας θα μείνει στην ιστορία. Θα παραμένει εδώ για να προκαλεί, να καλλιεργεί συζητήσεις και αντιπαραθέσεις και για να υπενθυμίζει σε όλους ότι η αξία ενός έργου δεν συμβαδίζει με την εκάστοτε ηθική, αλλά καθιερώνεται και αποκτά διαχρονικότητα βάσει της δικής του λογοτεχνικής αξίας και ηθικής. Με άλλα λόγια είτε το θεωρήσει κάποιος πορνογράφημα ή το καλύτερο λογοτεχνικό κείμενο που γράφτηκε ποτέ, αυτό το γραπτό θα συνοδεύει πάντοτε τη λογοτεχνική ιστορία του τόπου και θα υπενθιμίζει σε όλους την επιθυμία του συγγραφέα. Ν’ αφήσει μία πολιτική και ερωτική ουτοπία καταγεγραμμένη για ν’ αποτυπώσει ολόκληρη την κοσμοθεωρία του. Ένιωθε την ανάγκη να απελευθερώσει όλες τις καταπιεσμένες δυνάμεις του, να γράψει κάθε ερωτική ανάγκη του ανθρώπου, όπως πρόσταζε το υπουνείδητό του και το κίνημα του υπερρεαλισμού που πρέσβευε. Εικοσιπέντε χρόνια συγγραφής για ένα τολμηρό ανάγνωσμα που κατάφερε να συγκεράσει  όλα τα πάθη της ανθρώπινης ψυχής και του νου και ν’αφουγρασθεί διακειμενικά όλον τον εικοστό αιώνα. Αυτές οι σκέψεις, νομίζω, βοήθησαν τον καθηγητή Γ. Γιατρομανωλάκη ν’ ασχοληθεί με την ανθολόγησή του έργου αυτού και την έκδοσή του σε μια συνοπτικότερη μορφή μιας και μ’ αυτό τον τρόπο πετυχαίνεται η εκ νέου συνοχή του κειμένου, αλλά ταυτόχρονα και η εντονότερη αίσθηση της πλοκής του. Με το καράβι  «Ανατολικός» ταξιδεύει το χθες, το σήμερα και το αύριο της ανθρώπινης παρουσίας, όπως το συνέλαβε και το εξέφρασε ένας υπαρξιστής ψυχαναλυτής, συγγραφέας και ποιητής. Τίποτα παραπάνω, τίποτε λιγότερο.

Στρατής Τσίρκας 1911-1980


Επιμέλεια: Άλκης Παναγιώτου

 
     Ο χρόνος που μας πέρασε ήταν αφιερωμένος και στον Στρατή Τσίρκα, λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Γιάννη Χατζηανδρέα. Γεννήθηκε και ξεκίνησε τις σπουδές του στο Κάιρο, ενώ εργάστηκε και στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου για κάποιο διάστημα. Γενικότερα, η κοσμοπολίτικη αύρα των Αιγυπτιωτών, του έδωσε την ώθηση να γνωριστεί με αρκετούς συγγραφείς και εργάτες του πνεύματος της εποχής, να ταξιδέψει στην Ευρώπη και να αποκτήσει ευρύτερη παιδεία, που τον καθιέρωσε στο λογοτεχνικό περίγυρο. Χαρακτηριστικό είναι ότι συναντά μεγάλα ονόματα της δυτικής διανόησης, όπως οι Μπέρτολντ Μπρεχτ, Λουί Αραγκόν, Πάμπλο Νερούντα και άλλοι. Την εποχή που εξορίζεται η ελληνική κυβέρνηση στο Κάιρο, έρχεται σε επαφή με το Γιώργο Σεφέρη και τον ελληνικό κύκλο των λογοτεχνών. Από το 1963 και μετά εγκαθίσταται στην Αθήνα, μέχρι το θάνατό του. Ξεκινά τη σταδιοδρομία του στο χώρο του πνεύματος ενταγμένος συνειδητά στο κομμουνιστικό κόμμα της Αιγύπτου και αναπτύσσοντας έντονη πολιτική δράση κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Ξεκινά ως ποιητής, εκδίδοντας τη συλλογή Φελλάχοι, σε παραδοσιακή μορφή. Συνεχίζει και με άλλες συλλογές, σε ελεύθερο στίχο, όμως πάντα προσηλωμένος στο κοινωνικό και πολιτικό του φρόνημα και όραμα. Αργότερα, θα γράψει κάποια διηγήματα, τα οποία θα συμπυκνώσουν την πολιτική του δράση και θα είναι τα μανιφέστα του προς την αιγυπτιακή εξουσία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο Νουρεντίν Μπόμπα. Στο συγκεκριμένο, όπως και σε άλλα διηγήματα της εποχής, ο Τσίρκας διοχετεύει  το αγωνιστικό βίωμά του, μέσω των ηρώων του, προσπαθώντας να ισορροπήσει μεταξύ φανταστικού και ρεαλιστικού στοιχείου. Η ποιητική του διάθεση δεν τον εγκαταλείπει ούτε στα πεζά του κείμενα, καθώς αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα ποιητικής πρόζας. Χρησιμοποιώντας πολλές τεχνικές, δεν αποκρυσταλλώνει μια συγκεκριμένη νοοτροπία γραφής, γιατί αυτό που τον απασχολεί είναι το περιεχόμενο και πώς θα μεταδώσει στους αναγνώστες του τις ιδεοπολιτικές του πεποιθήσεις.
     Όμως το πιο φιλόδοξο και μεγαλόπνοο έργο του, υπήρξε η τριλογία των Ακυβέρνητων Πολιτειών. Μέσα από αυτή την επική σύνθεση, αναπλάθει τις ιστορίες των ηρώων που πολέμησαν στη Μέση Ανατολή και αγωνίστηκαν στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι περιγραφές του σε αυτά τα κείμενα είναι υπόδειγμα επικής αφήγησης, μοναδικού πάθους, έντασης και ρυθμού, ενώ ταυτόχρονα αποπνέουν αισθησιασμό και ερωτική διάθεση. Η αβεβαιότητα και ο προβληματισμός των ηρώων του αποκαλύπτουν μια βαθιά βιωματική γραφή, βασισμένη σε ρεαλιστικά πρότυπα και σε ιστορικά δομημένο λόγο. Το πρώτο μέρος της τριλογίας, Η Λέσχη, περισσότερο μοντερνιστικό, φέρνει το συγγραφέα αντιμέτωπο με τις πολυεπίπεδες και πολυπρόσωπες γραφές, όπως τις έχει ενστερνιστεί από τις επαφές του με τη δυτική διανόηση. Αυτή ακριβώς η επιλογή του, αποτέλεσε σημείο τριβής με την κριτική της εποχής. Ταυτόχρονα το θεματολόγιό του ενόχλησε και την Αριστερά. Ως συνέπεια, βεβαίως, επήλθε η διαγραφή του από την επίσημη κομμουνιστική οργάνωση της Ελλάδας. Οι αρνητικές αυτές τοποθετήσεις επηρέασαν βαθύτατα τον συγγραφέα, γι’ αυτό και στους δύο άλλους τόμους της τριλογίας, Αριάγνη και Η Νυχτερίδα, γίνεται περισσότερο συντηρητικός στη γραφή του, λιγότερο προκλητικός, ενώ επικεντρώνεται σε επικοδραματικές περιγραφές, που γίνονται ευρύτερα αποδεκτές.
     Στη δεκαετία του ’70 επιχειρεί να συγγράψει μια καινούρια τριλογία, για τα γεγονότα της δικτατορίας, τα οποία εξίσου το σημάδεψαν και του έδωσαν ένα μεστό υλικό συγγραφής. Ξεκινά με τη Χαμένη Άνοιξη, αλλά δυστυχώς, δεν προλαβαίνει να συνεχίσει. Σε αυτό, όμως, το έργο, που παρουσιάζει τα Ιουλιανά του ’65, αντιλαμβάνεται κανείς την αγάπη του για έναν καινούριο κόσμο, ένα όραμα που τον συνόδευε άλλωστε σε ολόκληρη τη ζωή του, εκπεφρασμένο αυτή τη φορά με ωριμότητα και στοχαστική διάθεση. Διακρίνουμε έναν άνθρωπο που έχει αποστασιοποιηθεί από πολιτικά πάθη, αλλά νιώθει ακόμα ενεργός και ταυτόχρονα έτοιμος να μιλήσει για όλα, για πρόσωπα και καταστάσεις, χωρίς φτιασιδώματα και προσωπίδες. Αποκαλύπτεται, θα λέγαμε ένας συγγραφέας ανθρώπινος, με πλούσιο συναισθηματικό κόσμο, αλλά και έντονο πολιτικό και κοινωνικό προφίλ.
     Πέρα, βεβαίως, από τη λογοτεχνική του παρουσία, υπήρξε και ένας σημαντικότατος δοκιμιογράφος, αφήνοντας πίσω του αξιόλογες μελέτες για τον Καβάφη και άλλους λογοτέχνες. Θα γράψει το έργο Ο Καβάφης και η Εποχή του και θα βραβευθεί γι’ αυτό με Κρατικό Βραβείο. Όμως, το έργο που στιγμάτισε και ενέπνευσε τις νεότερες κριτικές για το μεγάλο Αλεξανδρινό ποιητή είναι Ο Πολιτικός Καβάφης. Σε αυτό το πόνημα κατόρθωσε και να συγκεράσει την κοσμοθεωρία του και να αποκαλύψει νέες οπτικές ερμηνείας  του ποιητή. Ταυτόχρονα, προκάλεσε, βέβαια, ενδιαφέρουσες, αν και οξύτατες, συζητήσεις και αντιπαραθέσεις με τον Τίτο Μάλανο, κριτικό και συμπατριώτη του Αλεξανδρινού ποιητή.
     Το έργο του Αιγυπτιώτη συγγραφέα υπήρξε βαθύτατα πολιτικό, χωρίς όμως να φτάνουμε στο σημείο να το ονομάζουμε στρατευμένο, καθώς η διαλεκτική του σχέση με την Αριστερά εκφράστηκε ως μια αγωνιστική προσπάθεια για μια σοσιαλιστική κοινωνία, αλλά και με την έντονη διάθεση για αυτοκριτική και αναθεωρητικές δομές. Η φαντασία και το υπερβατικό στοιχείο με δημιουργικό τρόπο παρεισφρέουν σε ρεαλιστικά μοτίβα, παρέχοντας έτσι μια ποιητικότροπη υβριδική μορφή γραφής. Παράλληλα, αφήνει ανοιχτή την πόρτα και αφομοιώνει σύγχρονά του ρεύματα. Εξάλλου, η νεανική του θητεία στο πλάι Ευρωπαίων διανοητών του δίνει τα εχέγγυα να εκφραστεί με δραματικότητα, αυθεντικό ρεαλισμό, αλλά εμποτισμένο σε νατουραλιστικές εκφάνσεις. Ο ψυχισμός των ηρώων του είναι αυτός που προβάλλεται κυρίως, τόσο για να εντείνει ο συγγραφέας την αληθοφάνεια, όσο και για να αποτελέσει το εργαλείο διάδοσης των πολιτικών και κοινωνικών του φρονημάτων. Θα μείνει σε μας το έργο του παρακαταθήκη, τόσο γιατί εξιστορεί πραγματικές συνθήκες ζωής ενός βίαιου και σκληρού αιώνα, αλλά και γιατί αποκτά διαχρονική αξία, λόγω των ιδεών και οραμάτων του για έναν καλύτερο κόσμο, πιο δίκαιο, πιο ανθρώπινο. 

 Ενδεικτική Βιβλιογραφία Βιβλία και άρθρα.


- Αθανασόπουλος Βαγγέλης, Η πολιτική διάσταση της «μυθικής μεθόδου». Στράτης Μυριβήλης - Στράτης Τσίρκας, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1990.
- Αργυρίου Αλεξ., «Στρατής Τσίρκας», Η μεταπολεμική πεζογραφία. Από τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του 1967, Σοκόλης, Αθήνα 1988, σσ. 290-377.
- Γουνελάς Χ.- Δ., Η Τριλογία του Τσίρκα. Δοκίμιο στον δυτικό μαρξισμό, Τυπωθήτω, Αθήνα 2002.
- Ζήρας Αλέξης, «Τσίρκας Στρατής», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1988.
- Κούρτοβικ Δημοσθένης, «Στρατής Τσίρκας», Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς. Ένας κριτικός οδηγός, Πατάκης, Αθήνα 1995, σσ. 237-240.
- Παπαθεοδώρου Γιάννης, «Διανόηση και κομματική στράτευση. Ο Μάνος Σιμωνίδης στις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα», Νέα Εστία, τχ. 1743/2002, σσ. 367-386.
- Πεχλιβάνος Μίλτος, Από τη Λέσχη στις Ακυβέρνητες Πολιτείες. Η στίξη της ανάγνωσης, Πόλις, Αθήνα 2008.
- Πολίτη Τζίνα, «Το σώμα ως αποικία: Πράξη και φαντασίωση στις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Τσίρκα και στο Αλεξανδρινό Κουαρτέτο του Ντάρρελλ», Η ανεξακρίβωτη σκηνή, Άγρα, Αθήνα 2001, σσ. 169-190.
- Προκοπάκη Χρύσα (επιμ.), Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα και η κριτική 1960-1966, Κέδρος, Αθήνα 1980.
- Προκοπάκη Χρύσα, Στα ίχνη του Στρατή Τσίρκα. Σχεδίασμα χρονολογίου, Κέδρος, Αθήνα 1985.
- Ραυτόπουλος Δημήτρης, «Το δράμα του διανοούμενου στις Ακυβέρνητες Πολιτείες», Ελευθεροτυπία/Βιβλιοθήκη, 8/12/2000, σσ. 18-19.
- Ραυτόπουλος Δημήτρης, «Ο Στρατής Τσίρκας εν φαντασία και λόγω», στο Η γραφή και ο καθρέφτης. Λογοτεχνία και Κριτική, επιμ. Μισέλ Φάις, Πόλις, Αθήνα 2002, σσ. 211-231.
- Σταυρίδη-Πατρικίου Ρένα, «Ο πολιτικός Καβάφης κι ο πολιτικός Τσίρκας», Η Λέξη, τχ. 136/1996, σσ. 779-786.
- Χαραλαμπίδου Νάτια, «Η ειρωνία στις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα», Διαβάζω, τχ. 171/1987, σσ. 42-55.
-Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας Πατάκης, Αθήνα 2008

Ικέτης

  Ο Ιούλης βάδιζε μανιασμένος. Νύχτα από βράχο σε βράχο, παρηγοριά το νιο φεγγάρι. «Διψώ». Ψιθύρισα.   «Δεν δικαιούσαι». Ξεκαθάρισ...